Mokosz – słowiańska bogini domu, przędzy i wilgotnej ziemi
Mokosz to słowiańska bogini domu, przędzy, wody i wilgotnej ziemi. Jako jedyna kobieta trafiła do grona bogów, których posągi książę Włodzimierz ustawił w Kijowie w 980 roku. Opiekowała się kobiecą pracą: przędzeniem, tkaniem i praniem, a także porodami i plonami. Ja, Zapiecek, znam ją od zawsze, bo bez niej w żadnym domu nie byłoby ani koszuli, ani ciepłego koca.
Kim była Mokosz
O Mokoszy wiemy niewiele, ale to niewiele jest bardzo wymowne. Najstarszy zapis pochodzi z ruskiej Powieści minionych lat, kroniki spisanej na początku XII wieku. Kronikarz wylicza bogów, których posągi stanęły na wzgórzu w Kijowie: Peruna, Chorsa, Dadźboga, Strzyboga, Simargła i Mokosz. Pięciu panów i jedna pani. Skoro trafiła na takie miejsce, musiała być dla ludzi naprawdę ważna.
Wielu badaczy wiąże jej imię ze słowem mokry. To by pasowało: Mokosz rządziła wszystkim, co wilgotne, żyzne i rodzące. Inni szukają źródła w dawnych słowach związanych z przędzeniem. Ja nie rozstrzygam sporów uczonych. Powiem tylko, że w każdym domu, w którym bywałem, Mokosz była tam, gdzie kobiety siadały wieczorem z kądzielą, i tam, gdzie po deszczu pachniała ziemia.
Wrzeciono, kądziel i nić losu
Przędzenie wydaje się dziś zwykłym rzemiosłem. Dawniej było jedną z najważniejszych prac w gospodarstwie. Z lnu i wełny powstawały koszule, chusty, pościel i całun. Zimą, gdy pole spało, kobiety przędły całymi wieczorami. Kądziel to pęk lnu albo wełny umocowany na drewnianym kiju, a wrzeciono to drewniany pręcik, na który nawija się gotową nić. Zanim pojawił się kołowrotek, wszystko robiło się ręcznie, nitka po nitce.
Mokosz czuwała nad tą pracą. Wierzono, że pomaga, gdy nić idzie równo, i gniewa się, gdy ktoś przędzie niedbale albo w niewłaściwym czasie. A ponieważ u wielu ludów przędzenie od zawsze kojarzyło się z losem, który ktoś snuje dla człowieka, w Mokoszy widziano też opiekunkę przeznaczenia. Nie surową sędzinę, tylko gospodynię, która pilnuje, żeby nitka życia nie pękła za wcześnie.
„Każda koszula zaczyna się od jednej nitki. Każdy dom też.”
Zapiecek
Woda i wilgotna ziemia
Drugie oblicze Mokoszy to woda i ziemia. Słowianie nazywali ziemię matką, a matka ziemia musiała być wilgotna, żeby rodzić. Deszcz, rosa, źródło i studnia należały do świata Mokoszy. Dlatego to jej przypisywano opiekę nad plonami, nad owcami, które dawały wełnę, i nad kobietami w czasie porodu.
W podaniach ze wschodniej Słowiańszczyzny przetrwał zwyczaj zostawiania przy studniach i źródłach drobnych darów: kawałka przędzy, pęku lnu albo nitek. Był to sposób, żeby podziękować za wodę i poprosić o dobry rok. Wyobrażam sobie te nitki kołyszące się nad wodą i myślę, że to bardzo piękna modlitwa. Cicha, praktyczna i bez wielkich słów.
Dlaczego w piątek nie przędziono
Kiedy na ziemie Słowian przyszło chrześcijaństwo, dawni bogowie nie zniknęli z dnia na dzień. Ich cechy często przechodziły na świętych. Cechy Mokoszy przejęła w dużej mierze święta Paraskiewa, na Rusi nazywana Piatnicą, czyli Piątkową, bo jej imię oznacza po grecku piątek.
Z tego połączenia wziął się zwyczaj, który przetrwał bardzo długo: w piątek kobiety nie przędły, nie prały i nie czesały lnu. Wierzono, że kto złamie zakaz, ten zasmuci Piatnicę, a nici się splączą, len się zepsuje albo w domu przybędzie kłopotów. Do dziś w niektórych domach babcie powtarzają, że w piątek lepiej nie zaczynać dużego prania. Nie wiedzą może, że to stara pamięć o Mokoszy. Ja wiem.
Mokosz, Perun i Weles
Niektórzy badacze słowiańskich mitów, odtwarzając dawne opowieści z pieśni i obrzędów, widzą w Mokoszy żonę Peruna, boga burzy, którą porywa Weles, pan lasów, stad i zaświatów. Perun ściga go piorunami, a każda wiosenna burza jest echem tej walki. Po burzy przychodzi deszcz, ziemia pije i rodzi. Czyli znowu Mokosz: wilgoć i życie.
To rekonstrukcja, a nie historia spisana przez Słowian. Lubię ją jednak, bo dobrze pokazuje, jak dawni ludzie rozumieli świat: niebo, ziemia i to, co pod ziemią, ciągle na siebie wpływają. O Welesie i jego wilkach opowiadałem już we wpisie o wilku w wierzeniach Słowian.
Mokosz w domu dzisiaj
Nie trzeba mieć kołowrotka, żeby zaprosić Mokosz do domu. Wystarczy szacunek dla rzeczy zrobionych ręcznie i dla wieczorów, które spędza się razem. Kiedy w listopadzie robi się wcześnie ciemno, a za oknem pada, zróbcie sobie wieczór przy jednej lampie albo przy świecy. Weźcie do rąk coś, co wymaga cierpliwości: druty, szydełko, szycie, cerowanie skarpet, choćby segregowanie starych zdjęć. Taka praca uspokaja, a dom od razu robi się cieplejszy.
W pracowni Soy Witch też wszystko robi się ręcznie. Każdą świecę sojową zalewamy po kolei, knot po knocie, słoik po słoiku. Na jesienne wieczory polecam świecę Koło Życia: pachnie spokojem i pamięcią, a jej nazwa dobrze pasuje do bogini, która snuła nitki ludzkiego losu.
A jeśli kiedyś zostanie Ci pusty słoik po naszej świecy, nie wyrzucaj go. Gospodyni takiej jak Mokosz marnotrawstwo na pewno by się nie spodobało, mnie zresztą też nie. Słoiki możesz nam odesłać, a my zalejemy je na nowo.
W skrócie
- Mokosz to słowiańska bogini domu, przędzy, wody i wilgotnej ziemi, jedyna kobieta wśród bogów z kijowskiego panteonu z 980 roku.
- Opiekowała się przędzeniem, tkaniem, kobiecą pracą, porodami, owcami i plonami.
- Jej imię wiąże się często ze słowem „mokry”, a przędzenie łączono z nicią losu.
- Po chrystianizacji jej cechy przejęła święta Paraskiewa (Piatnica), stąd zakaz przędzenia i prania w piątek.
- Część badaczy widzi w niej żonę Peruna porwaną przez Welesa; to rekonstrukcja mitu, nie zapis z epoki.
Najczęstsze pytania
Kim była Mokosz?
Mokosz była słowiańską boginią domu, przędzy, wody i wilgotnej ziemi. Opiekowała się kobiecą pracą, porodami, owcami i plonami. Jako jedyna bogini znalazła się wśród bóstw, których posągi książę Włodzimierz ustawił w Kijowie w 980 roku.
Co symbolizuje Mokosz?
Mokosz symbolizuje dom, troskę, cierpliwą pracę rąk i płodność ziemi. Jej atrybutami są wrzeciono, kądziel, len i wełna, a jej żywiołem jest woda. Przędzenie łączono też z nicią ludzkiego losu.
Dlaczego w piątek nie wolno było prząść?
Po chrystianizacji cechy Mokoszy przejęła święta Paraskiewa, zwana na Rusi Piatnicą, czyli Piątkową. Wierzono, że w jej dniu kobiety nie powinny prząść, prać ani czesać lnu, bo inaczej nici się splączą, a w domu pojawią się kłopoty.
Czy Mokosz była żoną Peruna?
Część badaczy, rekonstruując słowiańskie mity, widzi w Mokoszy żonę Peruna, którą porywa Weles. Nie ma na to bezpośredniego zapisu z epoki, więc to hipoteza oparta na pieśniach i obrzędach, a nie pewna wiedza.