Weles – pan lasów, stad i zaświatów
Weles to słowiański bóg stad, bogactwa, lasów i zaświatów. W ruskich kronikach nazywano go Wołosem, „bogiem bydła”, i to na niego, obok Peruna, przysięgali wojowie Rusi, gdy w 907 roku zawierali pokój z Bizancjum. Opiekował się pasterzami, kupcami i grajkami, a w dawnych opowieściach był przeciwnikiem gromowładnego Peruna. Ja, Zapiecek, mam do niego słabość, bo pilnował tego, co w gospodarstwie najcenniejsze: krów, owiec i spokoju w oborze.
Kim był Weles
Najstarsze wzmianki o Welesie pochodzą z Powieści minionych lat, ruskiej kroniki z początku XII wieku. Kronikarz opisuje dwa traktaty Rusi z Bizancjum, z 907 i 971 roku. Wojowie przysięgali w nich na Peruna, boga wojowników, i na Wołosa, którego nazwano wprost bogiem bydła. Ciekawe jest też to, czego w kronice nie ma. Kiedy w 980 roku książę Włodzimierz stawiał posągi bogów na wzgórzu w Kijowie, Welesa wśród nich zabrakło. Późniejsze przekazy mówią, że jego posąg stał niżej, na Podolu nad rzeką Poczajną, tam gdzie mieszkali kupcy i rzemieślnicy.
Imię Welesa badacze łączą z litewskim słowem vėlės, które oznacza dusze zmarłych, a czasem także z włosem i runem owiec. Obie drogi prowadzą tam, gdzie Weles był u siebie: do zaświatów i do stada. Zaświaty to świat, do którego według dawnych wierzeń odchodzą dusze po śmierci. U Słowian nie był to ponury loch, tylko daleka kraina, często wyobrażana jako zielone pastwisko za wodą.
Pan stad i bogactwa
Dla rolnika sprzed tysiąca lat bydło było tym, czym dziś konto w banku. Krowa dawała mleko, wół ciągnął pług, owce dawały wełnę na zimę. Kto miał stado, ten miał co jeść i czym handlować. Nic dziwnego, że bóg bydła był też bogiem dobrobytu i kupców. Na Rusi słowo skot oznaczało zarówno bydło, jak i pieniądze.
Weles opiekował się pasterzami, a przez nich także muzyką, bo pasterz całe dnie spędzał przy stadzie z fujarką. W Słowie o wyprawie Igora, staroruskim poemacie z XII wieku, legendarny śpiewak Bojan nazwany jest wnukiem Welesa. Grajkowie, bajarze i ci, którzy pamiętali dawne słowa, byli więc pod jego opieką. Mnie to bardzo cieszy, bo opowiadanie to moje ulubione zajęcie.
„Kto pilnuje stada, ten pilnuje domu. Weles wiedział o tym pierwszy.”
Zapiecek
Las, wilki i dzika strona świata
Stado pasło się na skraju lasu, a w lesie mieszkały wilki. Weles był panem jednych i drugich. W wierzeniach ludowych przetrwała postać wilczego pasterza, który rozdziela wilkom pożywienie i pilnuje, żeby nie brały więcej, niż im przeznaczono. Po chrystianizacji tę rolę przejęli święci, ale dawny sens został: dzika przyroda ma swojego gospodarza, z którym trzeba żyć w zgodzie.
O wilkach, watasze i o tym, dlaczego Słowianie woleli nie wymawiać imienia wilka, opowiadałem już we wpisie o wilku w wierzeniach Słowian. Tutaj dodam tylko, że wilk przy Welesie nie jest potworem. To strażnik granicy między podwórzem a lasem.
Weles i zaświaty
Wielu badaczy uważa, że Weles rządził także krainą zmarłych. Część z nich nazywa ją Nawią. To słowo znamy głównie z późniejszych źródeł i dzisiejszych rekonstrukcji, więc trzeba je traktować ostrożnie. W tym obrazie dusze przodków pasą tam swoje stada, a Weles jest gospodarzem łąki po drugiej stronie wody.
Dlatego Weles pasuje do jesieni i do Dziadów, kiedy wspomina się przodków. Gdy w listopadzie robi się szaro i mglisto, łatwo zrozumieć, czemu dawni ludzie mówili, że granica między światami robi się wtedy cieńsza. Dla mnie to po prostu czas, żeby zapalić światło i pomyśleć o tych, którzy byli przed nami.
Weles i Perun
Najbardziej znana opowieść o Welesie to jego spór z Perunem, bogiem burzy. Odtworzyli ją w XX wieku językoznawcy Wiaczesław Iwanow i Władimir Toporow, porównując pieśni, zagadki i obrzędy wielu ludów słowiańskich. Perun siedzi na szczycie dębu, a Weles mieszka u jego korzeni, przy wodzie. Weles podkrada Perunowi bydło albo, w innej wersji, porywa Mokosz. Perun ściga go piorunami, a Weles chowa się pod drzewem, kamieniem i w wodzie. Po burzy spada deszcz i ziemia znów może rodzić.
To rekonstrukcja, a nie mit spisany przez Słowian. Pokazuje jednak coś ważnego: Weles nie był złym bogiem. Był drugą stroną świata, tą wilgotną, nisko położoną i dziką, bez której nic by nie rosło. Z diabłem zaczęto go łączyć dopiero po chrystianizacji, tak jak wielu dawnych bogów.
Ślady Welesa po chrzcie
Dawni bogowie nie znikali z dnia na dzień. Na Rusi opiekę nad bydłem przejął w dużej mierze święty Błażej, po rusku Własij, którego imię brzmiało bardzo podobnie do Wołosa. W jego dniu święcono bydło i proszono o zdrowie dla stada.
Przetrwał też piękny zwyczaj żniwny. Na wschodniej Słowiańszczyźnie zostawiano na polu ostatnią garść niezżętego zboża, związaną w pęczek, i nazywano ją brodą Wołosa. Był to podarunek dla tego, kto pilnuje pól i stad, i obietnica, że ziemia odpocznie, a za rok znów da plon.
Weles w domu dzisiaj
Weles nie potrzebuje wielkich ołtarzy. Lubi rzeczy proste: dobrze zrobioną pracę, muzykę i opowieści przy ogniu. Kiedy wieczór robi się długi, wyłączcie telewizor i opowiedzcie dzieciom albo sobie nawzajem historię z dawnych lat. Możecie też postawić na parapecie mały pęczek zboża albo suszonych traw, tak jak zostawiano brodę Wołosa na polu. Ładnie wygląda i przypomina, że dom stoi na ziemi, która nas karmi.
W pracowni Soy Witch Welesowi najbliżej do kolekcji Wolf Candle, w której wilk prowadzi przez wszystkie pory roku. Na zimowe wieczory polecam świecę Winter Wolf Kadzidło i mirra: ma dymną, żywiczną nutę, która dobrze pasuje do opowieści przy ogniu. Kto lubi zapach drewna i lasu, więcej znajdzie wśród zapachów drzewnych i orientalnych.
W skrócie
- Weles, na Rusi zwany Wołosem, to słowiański bóg stad, bogactwa, lasów i zaświatów, nazywany w kronikach bogiem bydła.
- Na niego i na Peruna przysięgali wojowie Rusi w traktatach z Bizancjum z 907 i 971 roku.
- Opiekował się pasterzami, kupcami, grajkami i bajarzami; śpiewak Bojan ze Słowa o wyprawie Igora to wnuk Welesa.
- W rekonstrukcji mitu jest przeciwnikiem Peruna, który ściga go piorunami; po burzy przychodzi deszcz i urodzaj.
- Po chrystianizacji opiekę nad bydłem przejął święty Błażej (Własij), a na polach zostawiano brodę Wołosa.
Najczęstsze pytania
Kim był Weles?
Weles był słowiańskim bogiem stad, bogactwa, lasów i zaświatów. W ruskich kronikach nazywano go Wołosem, bogiem bydła. Opiekował się pasterzami, kupcami i grajkami, a według wielu badaczy także duszami zmarłych.
Czy Weles był złym bogiem?
Nie. W rekonstrukcji słowiańskiego mitu Weles jest przeciwnikiem Peruna, ale uosabia dziką, wilgotną i podziemną stronę świata, bez której nic by nie rosło. Z diabłem zaczęto go łączyć dopiero po chrystianizacji.
Co łączy Welesa z wilkami?
Weles był panem stad i lasu, a więc także dzikich zwierząt żyjących na skraju pastwisk. W wierzeniach ludowych przetrwała postać wilczego pasterza, który rozdziela wilkom pożywienie i pilnuje, żeby nie brały więcej, niż im przeznaczono.
Czym jest broda Welesa?
To dawny zwyczaj żniwny ze wschodniej Słowiańszczyzny. Na polu zostawiano ostatnią garść niezżętego zboża, związaną w pęczek, jako dar dla opiekuna pól i stad. Nazywano ją brodą Wołosa.
Czy Księga Welesa jest prawdziwa?
Większość historyków i językoznawców uważa Księgę Welesa za XX-wieczne fałszerstwo, a nie dawny słowiański tekst. O Welesie wiemy z ruskich kronik, staroruskich poematów, nazw miejscowych i zwyczajów ludowych.